अध्याय-22 (शब्द-ज्ञान)

अध्याय-22 (शब्द-ज्ञान)

1. पर्यायवाची शब्द

®   किसी शब्द-विशेष के लिए प्रयुक्त समानार्थक शब्दों को पर्यायवाची शब्द कहते हैं। यद्यपि पर्यायवाची शब्द समानार्थी होते हैं किन्तु भाव में एक-दूसरे से किंचित भिन्न होते हैं।

S.No.

प्रमुख शब्द

पर्यायवाची शब्द

1.     

अहंकार

अभिमान, घमण्ड, गर्व, दर्प, अहम्

2.     

अतिथि

अभ्यागत, मेहमान, पाहुना, व्रात्य, आगन्तुक

3.     

असुर

दानव, दनुज, राक्षस, निशाचर, दैत्य

4.     

अचरज

अचंभा, आश्चर्य, कुतूहल, कौतुक, विस्मय

5.     

अमृत

सुधा, पीयूष, अमिय, सोमरस, सुरभोग

6.     

आँसु

अश्रु, नयनजल, दृगजल, दृगांबु

7.     

आग

अनल, अग्नि, पावक, वह्नि, हुताशन

8.     

आकाश

नभ, गगन, अंबर, व्योम, अन्तरिक्ष, दृौ

9.     

आँख

नेत्र, नयन, चक्षु, अक्षि, लोचन, दृग

10.           

इन्द्र

देवेन्द्र, सुरेश, शक्र, पुरन्दर, देवेश, देवाधिपति

11.           

इच्छा

अभिलाषा, कामना, चाह, लालसा, आकान्क्षा

12.           

ईश्वर

जगदीश, नारायण, प्रभु, भगवान, दीनानाथ, जगतपिता

13.           

औरत

स्त्री, नारी, वामा, दारा, कान्ता, महिला

14.           

उन्नति

उत्थान, उत्कर्ष, प्रगति, अभ्युदय, उदय

15.           

क्रोध

कोप, रोष, गुस्सा, आवेश, मत्सर, मन्यु

16.           

कुत्ता

श्वान, कुक्कर, सारमेय, श्वा, शुनक

17.           

कपड़ा

वस्त्र, चीर, वसन, अंबर, पट, दुकूल

18.           

कौआ

काक, काग, वायस, द्रोण, एकाक्ष, चक्री

19.           

कमल

नीरज, जलज, पद्म, सरोज, पङ्कज, अरविंद

20.           

कोयल

पिक, कोकिल, कुहुकिनी, वनप्रिय, पञ्चमा परभृत

21.           

कृपा

दया, अनुग्रह, अनुकंपा, करुणा, उदारता

22.           

घर

गृह, सदन, आवास, भवन, धाम, आलय

23.           

गङ्गा

जाह्नवी, भागीरथी, सुरसरि, देवापगा, मन्दाकिनी

24.           

गणेश

गजानन, गणपति, विनायक, लंबोदर, विध्नेश

25.           

खून

रुधिर, रक्त, लहू, शोणित, प्राणद

26.           

जल

वारि, अंबु, तोय, नीर, सलिल, उदक

27.           

तालाब

सर, सरोवर, तड़ाग, जलाशय, पोखर, ताल

28.           

चाँद

इन्दु, शशि, निशाकर, रजनीश, सोम, विधु

29.           

झण्डा

ध्वज, पताका, निशान, केतु, ध्वजा, केतन

30.           

देह

तन, काया, शरीर, बदन, जिस्म, अङ्ग

31.           

दिन

वार, वासर, दिवस, दिवा, अह्न, रोज

32.           

दुख

कष्ट, व्यथा, विपदा, विषाद, वेदना, शोक

33.           

धरती

धरा, पृथ्वी, भू, अवनि, वसुन्धरा, धरित्री

34.           

धनुष

चाप, कमान, धनु, धन्वा, शरासन

35.           

निर्मल

साफ, स्वच्छ, शुद्ध, पावन, विमल, पवित्र

36.           

नदी

सरिता, तटिनी, तरङ्गिणी, निर्झरणी, कल्लोलनी, आपगा

37.           

नाव

नौका, किश्ती, तरणि, तरी, पोत, तरिका

38.           

पत्थर

पाषाण, प्रस्तर, पाहन, शिलाखण्ड, उपल

39.           

पक्षी

विहग, विहङ्ग, द्विज, शकुनि, अण्डज, खग, नभचर

40.           

पहाड़

नग, शैल, पर्वत, अचल, भूधर, गिरि, मेरु, अद्रि

41.           

पवन

वायु, समीर, वात, मारूत, अनिल, समीरण

42.           

पुत्र

सुत, तनय, आत्मज, वत्स, तनुज, नन्दन

43.           

पेड़

वृक्ष, तरु, विटप, पादप, द्रुम, महीरुह

44.           

पुत्री

सुता, तनया, आत्मजा, वत्सा, तनुजा, बेटी

45.           

बाग

बगीचा, वाटिका, उपवन, कुञ्ज, उदृान, निकुञ्ज

46.           

बन्दर

वानर, कपि, मर्कट, हरि, शाखामृग

47.           

बिजली

विद्धुत, चपला, चञ्चला, दामिनी, क्षणप्रभा, सौदामिनी

48.           

फूल

पुष्प, सुमन, कुसुम, प्रसून, पुहुप, सार

49.           

मित्र

सखा, साथी, सहचर, मीत, दोस्त, स्नेही

50.           

माता

जननी, जन्मदात्री, धात्री, अंबा, माँ

51.           

भौंरा

भ्रमर, अलि, भृङ्ग, मधुकर, मधुप, मिलिन्द

52.           

मोर

मयूर, शिखी, केकी, विरही, किन्नर

53.           

मृत्यु

मौत, देहान्त, निधन, स्वर्गवास, अवसान

54.           

रात

रात्रि, रजनी, निशा, विभावरी, यामिनी, कादंबरी

55.           

राजा

नृप, महीप, भूपति, नरेश, भूप, अवनीश

56.           

वन

जङ्गल, अरण्य, विपिन, कानन, कान्तार, निर्जन

57.           

विष्णु

लक्ष्मीपति, नारायण, चक्रपाणि, शेषशायी, माधव

58.           

स्वर्ग

सुरलोक, देवलोक, परमधाम, दिव, द्धुलोक, नाक

59.           

सब

सर्व, समस्त, सकल, अखिल, संपूर्ण, समग्र, निखिल

60.           

समुद्र

जलधि, सागर, सिन्धु, पारावार, जलनिधि, नदीश

61.           

सूरज

सूर्य, भानु, भास्कर, निकर, आदित्य, रवि

62.           

सिंह

केसरी, मृगराज, शार्दूल, नाहर, शेर, मृगेन्द्र

63.           

सुन्दर

ललित, मनोहर, मनोरम, रम्य, मञ्जुल, चारू

64.           

शिव

शङ्कर, महादेव, महेश, पशुपति, महेश्वर, भूतेश

65.           

सरस्वती

भारती, शारदा, इला, वीणापाणि, वीणावादिनी, वागीश्वरी

66.           

साँप

सर्प, अहि, भुजङ्ग, नाग, व्याल, विषधर, उरग

67.           

संसार

विश्व, जगत, सृष्टि, लोक, भव, दुनिया

68.           

सोना

स्वर्ण, कलधौत, हिरण्य, कञ्चन, कनक, जातरूप

69.           

सेवक

भृत्य, दास, चर, किङ्कर, अनुचर, चाकर

70.           

हाथी

गज, करी, कुञ्जर, दन्ती, दवि्रद, वितुण्ड

71.           

हिरन

हरिण, मृग, कुरङ्ग, सारङ्ग

72.           

हिमालय

हिमाद्रि, हिमगिरि, हिमवान, नगराज, नगेश

2. अनेक शब्दों के लिए एक शब्द

S.No.

वाक्य

शब्द

जिसे देखकर डर (भय) लगे

डरावना, भयानक

जो स्थिर रहे

स्थावर

ज्ञान देने वाली

ज्ञानदा

भूत-वर्तमान-भविष्य को देखने (जानने) वाले

त्रिकालदर्शी

जानने की इच्छा रखने वाला

जिज्ञासु

जिसे क्षमा न किया जा सके

अक्षम्य

पंद्रह दिन में एक बार होने वाला

पाक्षिक

अच्छे चरित्र वाला

सच्चरित्र

आज्ञा का पालन करने वाला

आज्ञाकारी

रोगी की चिकित्सा करने वाला

चिकित्सक

सत्य बोलने वाला

सत्यवादी

दूसरों पर उपकार करने वाला

उपकारी

जिसे कभी बुढ़ापा न आये

अजर

दया करने वाला

दयालु

जिसका आकार न हो

निराकार

जो आँखों के सामने हो

प्रत्यक्ष

जहाँ पहुँचा न जा सके

अगम, अगम्य

जिसे बहुत कम ज्ञान हो, थोड़ा जानने वाला

अल्पज्ञ

मास में एक बार आने वाला

मासिक

जिसके कोई संतान न हो

निस्संतान

जो कभी न मरे

अमर

जिसका आचरण अच्छा न हो

दुराचारी

जिसका कोई मूल्य न हो

अमूल्य

जो वन में घूमता हो

वनचर

जो इस लोक से बाहर की बात हो

अलौकिक

जो इस लोक की बात हो

लौकिक

जिसके नीचे रेखा हो

रेखांकित

जिसका संबंध पश्चिम से हो

पाश्चात्य

जो स्थिर रहे

स्थावर

दुखांत नाटक

त्रासदी

जो क्षमा करने के योग्य हो

क्षम्य

हिंसा करने वाला

हिंसक

हित चाहने वाला

हितैषी

हाथ से लिखा हुआ

हस्तलिखित

सब कुछ जानने वाला

सर्वज्ञ

जो स्वयं पैदा हुआ हो

स्वयंभू

जो शरण में आया हो

शरणागत

जिसका वर्णन न किया जा सके

वर्णनातीत

फल-फूल खाने वाला

शाकाहारी

जिसकी पत्नी मर गई हो

विधुर

जिसका पति मर गया हो

विधवा

सौतेली माँ

विमाता

व्याकरण जाननेवाला

वैयाकरण

रचना करने वाला

रचयिता

खून से रँगा हुआ

रक्तरंजित

अत्यंत सुन्दर स्त्री

रूपसी

कीर्तिमान पुरुष

यशस्वी

कम खर्च करने वाला

मितव्ययी

मछली की तरह आँखों वाली

मीनाक्षी

मयूर की तरह आँखों वाली

मयूराक्षी

बच्चों के लिए काम की वस्तु

बालोपयोगी

जिसकी बहुत अधिक चर्चा हो

बहुचर्चित

जिस स्त्री के कभी संतान न हुई हो

वंध्या (बाँझ)

फेन से भरा हुआ

फेनिल

प्रिय बोलने वाली स्त्री

प्रियंवदा

जिसकी उपमा न हो

निरुपम

जो थोड़ी देर पहले पैदा हुआ हो

नवजात

जिसका कोई आधार न हो

निराधार

नगर में वास करने वाला

नागरिक

रात में घूमने वाला

निशाचर

ईश्वर पर विश्वास न रखने वाला

नास्तिक

मांस न खाने वाला

निरामिष

बिलकुल बरबाद हो गया हो

ध्वस्त

जिसकी धर्म में निष्ठा हो

धर्मनिष्ठ

देखने योग्य

दर्शनीय

बहुत तेज चलने वाला

द्रुतगामी

जो किसी पक्ष में न हो

तटस्थ

तत्त्त्तव को जानने वाला

तत्त्त्तवज्ञ

तप करने वाला

तपस्वी

जो जन्म से अंधा हो

जन्मांध

जिसने इंद्रियों को जीत लिया हो

जितेंद्रिय

चिंता में डूबा हुआ

चिंतित

जो बहुत समय कर ठहरे

चिरस्थायी

जिसकी चार भुजाएँ हों

चतुर्भुज

हाथ में चक्र धारण करनेवाला

चक्रपाणि

जिससे घृणा की जाए

घृणित

जिसे गुप्त रखा जाए

गोपनीय

गणित का ज्ञाता

गणितज्ञ

आकाश को चूमने वाला

गगनचुंबी

जो टुकड़े-टुकड़े हो गया हो

खंडित

आकाश में उड़ने वाला

नभचर

तेज बुद्धिवाला

कुशाग्रबुद्धि

कल्पना से परे हो

कल्पनातीत

जो उपकार मानता है

कृतज्ञ

किसी की हँसी उड़ाना

उपहास

ऊपर कहा हुआ

उपर्युक्त

ऊपर लिखा गया

उपरिलिखित

जिस पर उपकार किया गया हो

उपकृत

इतिहास का ज्ञाता

अतिहासज्ञ

आलोचना करने वाला

आलोचक

ईश्वर में आस्था रखने वाला

आस्तिक

बिना वेतन का

अवैतनिक

जो कहा न जा सके

अकथनीय

जो गिना न जा सके

अगणित

जिसका कोई शत्रु ही न जन्मा हो

अजातशत्रु

जिसके समान कोई दूसरा न हो

अद्वितीय

जो परिचित न हो

अपरिचित

जिसकी कोई उपमा न हो

अनुपम

3. विपरीतार्थक (विलोम शब्द)

शब्द

विलोम

शब्द

विलोम

शब्द

विलोम

अथ

इति

आविर्भाव

तिरोभाव

आकर्षण

विकर्षण

आमिष

निरामिष

अभिज्ञ

अनभिज्ञ

आजादी

गुलामी

अनुकूल

प्रतिकूल

आर्द्र

शुष्क

अनुराग

विराग

आहार

निराहार

अल्प

अधिक

अनिवार्य

वैकल्पिक

अमृत

विष

अगम

सुगम

अभिमान

नम्रता

आकाश

पाताल

आशा

निराशा

अर्थ

अनर्थ

अल्पायु

दीर्घायु

अनुग्रह

विग्रह

अपमान

सम्मान

आश्रित

निराश्रित

अंधकार

प्रकाश

अनुज

अग्रज

अरुचि

रुचि

आदि

अंत

आदान

प्रदान

आरंभ

अंत

आय

व्यय

अर्वाचीन

प्राचीन

अवनति

उन्नति

कटु

मधुर

अवनी

अंबर

क्रिया

प्रतिक्रिया

कृतज्ञ

कृतघ्न

आदर

अनादर

कड़वा

मीठा

आलोक

अंधकार

क्रुद्ध

शान्त

उदय

अस्त

क्रय

विक्रय

आयात

निर्यात

कर्म

निष्कर्म

अनुपस्थित

उपस्थित

खिलना

मुरझाना

आलस्य

स्फूर्ति

खुशी

दुख, गम

आर्य

अनार्य

गहरा

उथला

अतिवृष्टि

अनावृष्टि

गुरु

लघु

आदि

अनादि

जीवन

मरण

इच्छा

अनिच्छा

गुण

दोष

इष्ट

अनिष्ट

गरीब

अमीर

इच्छित

अनिच्छित

घर

बाहर

इहलोक

परलोक

चर

अचर

उपकार

अपकार

छूत

अछूत

उदार

अनुदार

जल

थल

उत्तीर्ण

अनुत्तीर्ण

जड़

चेतन

उधार

नकद

जीवन

मरण

उत्थान

पतन

जंगम

स्थावर

उत्कर्ष

अपकर्ष

उत्तर

दक्षिण

जटिल

सरस

गुप्त

प्रकट

एक

अनेक

तुच्छ

महान

ऐसा

वैसा

दिन

रात

देव

दानव

दुराचारी

सदाचारी

मानवता

दानवता

धर्म

अधर्म

महात्मा

दुरात्मा

धीर

अधीर

मान

अपमान

धूप

छाँव

मित्र

शत्रु

नूतन

पुरातन

मधुर

कटु

नकली

असली

मिथ्या

सत्य

निर्माण

विनाश

मौखिक

लिखित

आस्तिक

नास्तिक

मोक्ष

बंधन

निकट

दूर

रक्षक

भक्षक

निंदा

स्तुति

पतिव्रता

कुलटा

राजा

रंक

पाप

पुण्य

राग

द्वेष

प्रलय

सृष्टि

रात्रि

दिवस

पवित्र

अपवित्र

लाभ

हानि

विधवा

सधवा

प्रेम

घृणा

विजय

पराजय

प्रश्न

उत्तर

पूर्ण

अपूर्ण

वसंत

पतझर

परतंत्र

स्वतंत्र

विरोध

समर्थन

बाढ़

सूखा

शूर

कायर

बंधन

मुक्ति

शयन

जागरण

बुराई

भलाई

शीत

उष्ण

भाव

अभाव

स्वर्ग

नरक

मंगल

अमंगल

सौभाग्य

दुर्भाग्य

स्वीकृत

अस्वीकृत

शुक्ल

कृष्ण

हित

अहित

साक्षर

निरक्षर

स्वदेश

विदेश

हर्ष

शोक

हिंसा

अहिंसा

स्वाधीन

पराधीन

क्षणिक

शाश्वत

साधु

असाधु

ज्ञान

अज्ञान

सुजन

दुर्जन

शुभ

अशुभ

सुपुत्र

कुपुत्र

सुमति

कुमति

सरस

नीरस

सच

झूठ

साकार

निराकार

श्रम

विश्राम

स्तुति

निंदा

विशुद्ध

दूषित

सजीव

निर्जीव

विषम

सम

सुर

असुर

विद्वान

मूर्ख

4. एकार्थक प्रतीत होने वाले शब्द

1. अस्त्र- जो हथियार हाथ से फेंककर चलाया जाए। जैसे- बाण।

   शस्त्र- जो हथियार हाथ में पकड़े-पकड़े चलाया जाए। जैसे- कृपाण।
2. अलौकिक- जो इस जगत में कठिनाई से प्राप्त हो। लोकोत्तर।

   अस्वाभाविक- जो मानव स्वभाव के विपरीत हो।

  असाधारण- सांसारिक होकर भी अधिकता से न मिले। विशेष।

3. अमूल्य- जो चीज मूल्य देकर भी प्राप्त न हो सके।

   बहुमूल्य- जिस चीज का बहुत मूल्य देना पड़ा।
4. आनंद- खुशी का स्थायी और गंभीर भाव।

   आह्लाद- क्षणिक एवं तीव्र आनंद।

   उल्लास- सुख-प्राप्ति की अल्पकालिक क्रिया, उमंग।

   प्रसन्नता- साधारण आनंद का भाव।
5. ईर्ष्या- दूसरे की उन्नति को सहन न कर सकना।

   डाह- ईर्ष्यायुक्त जलन।

   द्वेष- शत्रुता का भाव।
   स्पर्धा- दूसरों की उन्नति देखकर स्वयं उन्नति करने का प्रयास करना।
6. अपराध- सामाजिक एवं सरकारी कानून का उल्लंघन।
   पाप- नैतिक एवं धार्मिक नियमों को तोड़ना।
7. अनुनय- किसी बात पर सहमत होने की प्रार्थना।
   विनय- अनुशासन एवं शिष्टतापूर्ण निवेदन।
   आवेदन- योग्यतानुसार किसी पद के लिए कथन द्वारा प्रस्तुत होना।
   प्रार्थना- किसी कार्य-सिद्धि के लिए विनम्रतापूर्ण कथन।
8. आज्ञा- बड़ों का छोटों को कुछ करने के लिए आदेश।
   अनुमति- प्रार्थना करने पर बड़ों द्वारा दी गई सहमति।
9. इच्छा- किसी वस्तु को चाहना।
   उत्कंठा- प्रतीक्षायुक्त प्राप्ति की तीव्र इच्छा।
   आशा- प्राप्ति की संभावना के साथ इच्छा का समन्वय।
   स्पृहा- उत्कृष्ट इच्छा।
10. सुंदर- आकर्षक वस्तु।
    चारु- पवित्र और सुंदर वस्तु।
    रुचिर- सुरुचि जाग्रत करने वाली सुंदर वस्तु।
    मनोहर- मन को लुभाने वाली वस्तु।
11. मित्र- समवयस्क, जो अपने प्रति प्यार रखता हो।
    सखा- साथ रहने वाला समवयस्क।
    सगा- आत्मीयता रखने वाला।
    सुहृदय- सुंदर हृदय वाला, जिसका व्यवहार अच्छा हो।
12. अंतःकरण- मन, चित्त, बुद्धि, और अहंकार की समष्टि।
    चित्त- स्मृति, विस्मृति, स्वप्न आदि गुणधारी चित्त।
    मन- सुख-दुख की अनुभूति करने वाला।
13. महिला- कुलीन घराने की स्त्री।
    पत्नी- अपनी विवाहित स्त्री।
    स्त्री- नारी जाति की बोधक।
14. नमस्ते- समान अवस्था वालो को अभिवादन।
    नमस्कार- समान अवस्था वालों को अभिवादन।
    प्रणाम- अपने से बड़ों को अभिवादन।
    अभिवादन- सम्माननीय व्यक्ति को हाथ जोड़ना।
15. अनुज- छोटा भाई।
    अग्रज- बड़ा भाई।
    भाई- छोटे-बड़े दोनों के लिए।
16. स्वागत- किसी के आगमन पर सम्मान।
    अभिनंदन- अपने से बड़ों का विधिवत सम्मान।
17. अहंकार- अपने गुणों पर घमंड करना।
    अभिमान- अपने को बड़ा और दूसरे को छोटा समझना।
    दंभ- अयोग्य होते हुए भी अभिमान करना।
18. मंत्रणा- गोपनीय रूप से परामर्श करना।
    परामर्श- पूर्णतया किसी विषय पर विचार-विमर्श कर मत प्रकट करना।

5. समोच्चरित शब्द


1. अनल = आग                          अनिल = हवा, वायु
2. उपकार = भलाई करना            अपकार = बुराई, बुरा करना
3. अन्न = अनाज                          अन्य = दूसरा
4. अणु = कण                             अनु = पश्चात
5. ओर = तरफ                           और = तथा
6. असित = काला                       अशित = खाया  हुआ
7. अपेक्षा = तुलना में                    उपेक्षा = निरादर, लापरवाही
8. कल = सुंदर, पुरजा                  काल = समय
9. अंदर = भीतर                          अंतर = भेद
10. अंक = गोद                           अंग = देह का भाग
11. कुल = वंश                           कूल = किनारा
12. अश्व = घोड़ा                          अश्म = पत्थर
13. अलि = भ्रमर                         आली = सखी
14. कृमि = कीट                         कृषि = खेती
15. अपचार = अपराध                 उपचार = इलाज
16. अन्याय = गैर-इंसाफी             अन्यान्य = दूसरे
17. कृति = रचना                        कृती = निपुण, परिश्रमी
18. आमरण = मृत्युपर्यंत              आभरण = गहना
19. अवसान = अंत                     आसान = सरल
20. कलि = कलियुग, झगड़ा         कली = अधखिला फूल
21. इतर = दूसरा                        इत्र = सुगंधित द्रव्य
22. क्रम = सिलसिला                   कर्म = काम
23. परुष = कठोर                       पुरुष = आदमी
24. कुट = घर, किला                   कूट = पर्वत
25. कुच = स्तन                           कूच = प्रस्थान
26. प्रसाद = कृपा                       प्रासादा = महल
27. कुजन = दुर्जन                       कूजन = पक्षियों का कलरव
28. गत = बीता हुआ                    गति = चाल
29. पानी = जल                          पाणि = हाथ
30. गुर = उपाय                          गुरु = शिक्षक, भारी
31. ग्रह = सूर्य,चंद्र                       गृह = घर
32. प्रकार = तरह                        प्राकार = किला, घेरा
33. चरण = पैर                           चारण = भाट
34. चिर = पुराना                         चीर = वस्त्र
35. फन = साँप का फन               फ़न = कला
36. छत्र = छाया                          क्षत्र = क्षत्रिय, शक्ति
37. ढीठ = दुष्ट, जिद्दी                   डीठ = दृष्टि
38. बदन = देह                           वदन = मुख
39. तरणि = सूर्य                         तरणी = नौका
40. तरंग = लहर                         तुरंग = घोड़ा
41. भवन = घर                           भुवन = संसार
42. तप्त = गरम                          तृप्त = संतुष्ट
43. दिन = दिवस                         दीन = दरिद्र
44. भीति = भय                          भित्ति = दीवार
45. दशा = हालत                        दिशा = तरफ़
46. द्रव = तरल पदार                   अथ द्रव्य = धन
47. भाषण = व्याख्यान                भीषण = भयंकर
48. धरा = पृथ्वी                          धारा = प्रवाह
49. नय = नीति                           नव = नया
50. निर्वाण = मोक्ष                      निर्माण = बनाना
51. निर्जर = देवता                      निर्झर = झरना
52. मत = राय                             मति = बुद्धि
53. नेक = अच्छा                         नेकु = तनिक
54. पथ = राह                             पथ्य = रोगी का आहार
55. मद = मस्ती                          मद्य = मदिरा
56. परिणाम = फल                    परिमाण = वजन
57. मणि = रत्न                            फणी = सर्प
58. मलिन = मैला                        म्लान = मुरझाया हुआ
59. मातृ = माता                          मात्र = केवल
60. रीति = तरीका                       रीता = खाली
61. राज = शासन                        राज = रहस्य
62. ललित = सुंदर                       ललिता = गोपी
63. लक्ष्य = उद्देश्य                      लक्ष = लाख
64. वक्ष = छाती                          वृक्ष = पेड़
65. वसन = वस्त्र                         व्यसन = नशा, आदत
66. वासना = कुत्सित                   विचार बास = गंध
67. वस्तु = चीज                          वास्तु = मकान
68. विजन = सुनसान                   व्यजन = पंखा
69. शंकर = शिव                        संकर = मिश्रित
70. हिय = हृदय                          हय = घोड़ा
71. शर = बाण                            सर = तालाब
72. शम = संयम                          सम = बराबर
73. चक्रवाक = चकवा                 चक्रवात = बवंडर
74. शूर = वीर                             सूर = अंधा
75. सुधि = स्मरण                        सुधी = बुद्धिमान
76. अभेद = अंतर नहीं                 अभेद्य = न टूटनेयोग्य
77. संघ = समुदाय                       संग = साथ
78. सर्ग = अध्याय                       स्वर्ग = एक लोक
79. प्रणय = प्रेम                          परिणय = विवाह
80. समर्थ = सक्षम                       सामर्थ्य = शक्ति
81. कटिबंध = कमरबंध              कटिबद्ध = तैयार
82. क्रांति = विद्रोह                      क्लांति = थकावट
83. इंदिरा = लक्ष्मी                      इंद्रा = इंद्राणी

6. अनेकार्थक शब्द

S.No.

शब्द

अनेकार्थक शब्द

1.     

अक्षर

नष्ट न होने वाला, वर्ण, ईश्वर, शिव।

2.     

अर्थ

धन, ऐश्वर्य, प्रयोजन, हेतु।

3.     

आराम

बाग, विश्राम, रोग का दूर होना।

4.     

कर

हाथ, किरण, टैक्स, हाथी की सूँड़।

5.     

काल

समय, मृत्यु, यमराज।

6.     

काम

कार्य, पेशा, धंधा, वासना, कामदेव।

7.     

गुण

कौशल, शील, रस्सी, स्वभाव, धनुष की डोरी।

8.     

घन

बादल, भारी, हथौड़ा, घना।

9.     

जलज

कमल, मोती, मछली, चंद्रमा, शंख।

10.           

तात

पिता, भाई, बड़ा, पूज्य, प्यारा, मित्र।

11.           

दल

समूह, सेना, पत्ता, हिस्सा, पक्ष, भाग, चिड़ी।

12.           

नग

पर्वत, वृक्ष, नगीना।

13.           

पयोधर

बादल, स्तन, पर्वत, गन्ना।

14.           

फल

लाभ, मेवा, नतीजा, भाले की नोक।

15.           

बाल

बालक, केश, बाला, दानेयुक्त डंठल।

16.           

मधु

शहद, मदिरा, चैत मास, एक दैत्य, वसंत।

17.           

राग

प्रेम, लाल रंग, संगीत की ध्वनि।

18.           

राशि

समूह, मेष, कर्क, वृश्चिक आदि राशियाँ।

19.           

लक्ष्य

निशान, उद्देश्य।

20.           

वर्ण

अक्षर, रंग, ब्राह्मण आदि जातियाँ।

21.           

सारंग

मोर, सर्प, मेघ, हिरन, पपीहा, राजहंस, हाथी, कोयल, कामदेव, सिंह, धनुष भौंरा, मधुमक्खी, कमल।

22.           

सर

अमृत, दूध, पानी, गंगा, मधु, पृथ्वी, तालाब।

23.           

क्षेत्र

देह, खेत, तीर्थ, सदाव्रत बाँटने का स्थान।

24.           

शिव

भाग्यशाली, महादेव, श्रृगाल, देव, मंगल।

25.           

हरि

हाथी, विष्णु, इंद्र, पहाड़, सिंह, घोड़ा, सर्प, वानर, मेढक, यमराज, ब्रह्मा, शिव, कोयल, किरण, हंस।

7. पशु-पक्षियों की बोलियाँ

पशु

बोली

पशु

बोली

पशु

बोली

ऊँट

बलबलाना

कोयल

कूकना

गाय

रँभाना

चिड़िया

चहचहाना

भैंस

डकराना (रँभाना)

बकरी

मिमियाना

मोर

कुहकना

घोड़ा

हिनहिनाना

तोता

टैं-टैं करना

हाथी

चिघाड़ना

कौआ

काँव-काँव करना

साँप

फुफकारना

शेर

दहाड़ना

सारस

क्रें-क्रें करना

टिटहरी

टीं-टीं करना

कुत्ता

भौंकना

मक्खी

भिनभिनाना

8. कुछ जड़ पदार्थों की विशेष ध्वनियाँ या क्रियाएँ

जिह्वा

लपलपाना

दाँत

किटकिटाना

हृदय

धड़कना

पैर

पटकना

अश्रु

छलछलाना

घड़ी

टिक-टिक करना

पंख

फड़फड़ाना

तारे

जगमगाना

नौका

डगमगाना

मेघ

गरजना

9. कुछ सामान्य अशुद्धियाँ

अशुद्ध

शुद्ध

अशुद्ध

शुद्ध

अशुद्ध

शुद्ध

अशुद्ध

शुद्ध

अगामी

आगामी

लिखायी

लिखाई

सप्ताहिक

साप्ताहिक

अलोकिक

अलौकिक

संसारिक

सांसारिक

क्यूँ

क्यों

आधीन

अधीन

हस्ताक्षेप

हस्तक्षेप

व्योहार

व्यवहार

बरात

बारात

उपन्यासिक

औपन्यासिक

क्षत्रीय

क्षत्रिय

दुनियां

दुनिया

तिथी

तिथि

कालीदास

कालिदास

पूरती

पूर्ति

अतिथी

अतिथि

नीती

नीति

गृहणी

गृहिणी

परिस्थित

परिस्थिति

आर्शिवाद

आशीर्वाद

निरिक्षण

निरीक्षण

बिमारी

बीमारी

पत्नि

पत्नी

शताब्दि

शताब्दी

लड़ायी

लड़ाई

स्थाई

स्थायी

श्रीमति

श्रीमती

सामिग्री

सामग्री

वापिस

वापस

प्रदर्शिनी

प्रदर्शनी

ऊत्थान

उत्थान

दुसरा

दूसरा

साधू

साधु

रेणू

रेणु

नुपुर

नूपुर

अनुदित

अनूदित

जादु

जादू

बृज

ब्रज

प्रथक

पृथक

इतिहासिक

ऐतिहासिक

दाइत्व

दायित्व

सेनिक

सैनिक

सैना

सेना

घबड़ाना

घबराना

श्राप

शाप

बनस्पति

वनस्पति

बन

वन

विना

बिना

बसंत

वसंत

अमावश्या

अमावस्या

प्रशाद

प्रसाद

हंसिया

हँसिया

गंवार

गँवार

असोक

अशोक

निस्वार्थ

निःस्वार्थ

दुस्कर

दुष्कर

मुल्यवान

मूल्यवान

सिरीमान

श्रीमान

महाअन

महान

नवम्

नवम

क्षात्र

छात्र

छमा

क्षमा

आर्दश

आदर्श

षष्टम्

षष्ठ

प्रंतु

परंतु

प्रीक्षा

परीक्षा

मरयादा

मर्यादा

दुदर्शा

दुर्दशा

कवित्री

कवयित्री

प्रमात्मा

परमात्मा

घनिष्ट

घनिष्ठ

राजभिषेक

राज्याभिषेक

पियास

प्यास

वितीत

व्यतीत

कृप्या

कृपा

व्यक्तिक

वैयक्तिक

मांसिक

मानसिक

समवाद

संवाद

संपति

संपत्ति

विषेश

विशेष

शाशन

शासन

दुःख

दुख

मूलतयः

मूलतः

पिओ

पियो

हुये

हुए

लीये

लिए

सहास

साहस

रामायन

रामायण

चरन

चरण

रनभूमि

रणभूमि

रसायण

रसायन

प्रान

प्राण

मरन

मरण

कल्यान

कल्याण

पडता

पड़ता

ढ़ेर

ढेर

झाडू

झाड़ू

मेंढ़क

मेढक

श्रेष्ट

श्रेष्ठ

षष्टी

षष्ठी

निष्टा

निष्ठा

सृष्ठि

सृष्टि

इष्ठ

इष्ट

स्वास्थ

स्वास्थ्य

पांडे

पांडेय

स्वतंत्रा

स्वतंत्रता

उपलक्ष

उपलक्ष्य

महत्व

महत्त्त्व

आल्हाद

आह्लाद

उज्वल

उज्जवल

व्यस्क

वयस्क

Post a Comment

0 Comments
* Please Don't Spam Here. All the Comments are Reviewed by Admin.

India’s No.1 PDF for All UPSC, HSSC & Other Govt Exam’s